Gdzie leży granica między sztuką a kiczem w Cepelii?

Show summary Hide summary

• Cepelia jako rozbudowana machina
• Wystawa — badawcze spojrzenie, nie sentymentalna rekonstrukcja
• Autorskie projekty a „sztuka ludowa”
• Przykłady politycznych i ikonograficznych odniesień
• Projektowanie wnętrz i kreowanie tradycji
• Tanie pamiątki i problem kiczu
• Moda i plakat — cepeliowskie oblicza designu
• Co można zobaczyć i do kiedy

Wystawa „Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie przełamuje uproszczony obraz instytucji znanej powszechnie z PRL‑owskich sklepów z pamiątkami. Kuratorski projekt odsłania mechanizmy produkcji, współpracy z artystami i wpływ Cepelii na polskie wnętrza oraz modę.

Cepelia jako rozbudowana machina

Cepelia — czyli Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego — nie była jedynie siecią sklepików. W okresie swojej działalności (1949–1989) funkcjonowała jako rozległa organizacja: około sto spółdzielni wytwórczych, siedem biur terenowych, ponad trzysta punktów sprzedaży w kraju oraz salony za granicą, m.in. w Brukseli i Nowym Jorku.

Instytucja dysponowała także strukturami handlu zagranicznego, jednostkami badawczo‑rozwojowymi oraz zespołami folklorystycznymi. W szczytowym okresie zatrudniała nawet około 45 tysięcy osób o różnych specjalizacjach.

Wystawa — badawcze spojrzenie, nie sentymentalna rekonstrukcja

Ekspozycja w Krakowie to efekt trzyletnich badań kuratorów — prof. UAM dr. hab. Piotra Korduby i dr Anny Wiszniewskiej. Aranżacja przywołuje estetykę dawnych sklepów, między innymi dzięki oryginalnemu neonowi z napisem „Cepelia” przy wejściu, ale jednocześnie stawia na analizę instytucji jako całości: od projektowania, przez produkcję, po system sprzedaży i wystawiennictwa.

Autorskie projekty a „sztuka ludowa”

W powszechnej pamięci Cepelia bywa utożsamiana ze spuścizną sztuki ludowej. Pokaz jednak dokumentuje, że wiele przedmiotów powstawało według projektów współczesnych artystów, poddawanych ocenie komisji artystycznych. To prace silnie naznaczone indywidualną estetyką i kontaktami z awangardą.

Wśród współpracowników instytucji pojawiają się znane nazwiska: w tkaninie dekoracyjnej m.in. Magdalena Abakanowicz, Jolanta Owidzka i Wojciech Sadley, w ceramice — Helena i Lech Grześkiewiczowie. Dzięki współpracy artyści ludowi tracili anonimowość, a profesjonalni twórcy przenosili motywy ludowe na współczesne formy użytkowe.

Przykłady politycznych i ikonograficznych odniesień

Nie brakowało też przedmiotów niosących wyraźny przekaz polityczny. Na wystawie pokazana jest m.in. wycinanka Czesławy Konopki z motywem Pałacu Kultury i gołąbków pokoju oraz zaprojektowany przez Jadwigę Zglinicką sztandar spółdzielni „Moda i Styl” z hasłem „Kultura ludowa dobrem narodu”.

Projektowanie wnętrz i kreowanie tradycji

Cepelia aktywnie wpływała na gusty i wyposażenie domów — proponowała proste, funkcjonalne meble, eleganckie kilimy, żakardy oraz modernistyczną ceramikę. Bywało, że instytucja konstruowała nowe, rzekomo regionalne wzory. Przykładem jest tzw. „huculska” ceramika z Bolesławca, opracowana przez Bronisława Wolanina.

Tanie pamiątki i problem kiczu

Dla szerokiej publiczności Cepelia produkowała też masowe pamiątki w niskiej cenie. Jak wskazuje ekspozycja, około 90 proc. tych drobiazgów wykonywano z odpadów materiałowych — dziś postrzegane jako przejaw troski o zasoby.

Jednak masowa produkcja obfitowała w elementy kiczowate: plastikowe czerwone korale, lalki z główkami z piłeczek pingpongowych czy miniaturowe „głowy wawelskie”. Paradoksalnie właśnie te przedmioty okazały się najrzadsze na wystawie — były nietrwałe i niewiele z nich przetrwało do dziś.

Moda i plakat — cepeliowskie oblicza designu

Cepelia nie tylko odtwarzała stroje ludowe dla zespołów folklorystycznych, lecz również kreowała współczesną modę. Projektanci tworzyli ubrania o nowoczesnym kroju, często wykorzystując materiały wzorowane na ludowych tkaninach. Wśród autorek pojawiają się m.in. Grażyna Hase i Jadwiga Grabowska.

O grafice reklamowej instytucji świadczą plakaty autorstwa twórców Polskiej Szkoły Plakatu: Waldemar Świerzy (plakat z kolorowymi drewnianymi ptaszkami), Józef Mroszczak („Kilim”) oraz energetyczny projekt Macieja Urbana (plakat „Cepelia zaprasza”, 1966).

Co można zobaczyć i do kiedy

W ekspozycji zgromadzono bogaty wybór tkanin, mebli, ceramiki, szkła, pamiątek oraz elementów garderoby, wypożyczonych z muzeów i kolekcji prywatnych. Wystawa ma charakter badawczy i prezentuje zarówno utopijne ambicje instytucji, jak i jej mniej chwalebne strony.

„Obywatelka Cepelia” jest czynna w Muzeum Narodowym w Krakowie do 21 lutego 2027 r.